Kanaatkâr toplumun kumbaracıları: Osmanlı’da eskiciler ve arayıcılar
Ercüment Topuz

Özet

Osmanlı Devleti’nde kanaatkâr toplum teamüllerinin matbahı, mescid merkezli mahallerdir. Gündelik hayatın yoğrulduğu bu mahallerin müştemilatını mabed, mektep, medrese ve bil-umum maberrat teşkil etmiştir. Toplumsal terkibin cami merkezli bir anlayıştan neşet etmesi içtimai olanı meydana getirmiştir. İçtimai, “cem” kökünden türemiş “toplanma, bir yere gelme, birikme, yığılma” lafızlarını ihtiva edip, mana itibariyle müşterek idea ve ideallere sahip kişilerden müteşekkil cemaatlere atıf yapan bir kavramdır. Bu cemaatlerin cem’ine, cami merkezli kıymetler ortam hazırlamıştır. Dolayısıyla içtimai, cami merkezli değerlerle değerlenip mazinin muhasebesi üzerinden “hal”i yaşanır kılan ve istikbale ilişkin öngörülebilir bir hayat anlayışı iddiasını ikna edici delillerle dillendiren birliktelikler bütünüdür. Bu bütünün davranış biçimi, iktisadi (vasat) usul üzere tayin edilmiştir. İktisad ise; “i’tidal üzere hareket ve had-ı vasatiye riayet” anlamlarına gelen ve mefhum itibariyle de muhatabına müdahil olduğu tüm alanlarda ifrat ve tefriti ötelemesini tavsiye edip, vasati telkin ve teşvik eden kıymetler kümesidir.

İçtimai davranışın ve iktisadi paylaşımın talim ve terbiyesine, vahdet eksenli muvazeneler ile bunların sistemli hallerinden ibaret olan müesseseler koşullandırılmışlardır. Muvazeneleri başta ilahi metinler olmak üzere örf, adet, gelenek ve görenek şeklinde hayatı anlamlandıran ve yaşama takaddüm eden kadim kaide ve kurallar, müesseseleri de muvazenelerin tecessüm etmiş formları olan eğitim ve öğretim, sağlık, güvenlik vb. devlete ilişkin veya iliştirilmiş bütün yapılar teşkil etmiştir. 
 

Anahtar Kelimeler